Tai sao vi khuan biet khang thuoc

Thứ sáu, 01 Tháng bảy 2011, 16:22 GMT+7

Van nan khang thuoc khang sinh khien WHO phai len tieng canh bao “khong hanh dong hom nay, ngay mai khong thuoc chua”.

Khang thuoc la do “gen”

Thuoc khang sinh la mot thuoc duy nhat co cong hieu co the tieu diet cac vi khuan gay benh. No da cuu duoc hang trieu trieu nguoi tren the gioi. Tuy nhien, .

Ke tu khi xuat hien mot truong hop khang thuoc khang sinh dau tien vao nam 1947, nan vi khuan khang lai khang sinh da lan rong. Su lan rong cua khang thuoc khang sinh khong chi ve mat dia ly, ma con ca ve mat chung loai vi khuan va loai thuoc bi khang.

Tai sao vi khuan biet khang thuoc
 Mat xich DNA bi dot bien trong khang thuoc
Hien tuong khang thuoc khang sinh da lan tu vung nay sang vung khac, khien no tro thanh mot van de toan cau. Khong chi cac quoc gia kem phat trien va ve sinh ngheo nan moi co hien tuong khang thuoc khang sinh ma ngay ca cac nuoc phat trien nhu Anh, Phap, Duc... cung co su khang lai khang thuoc khang sinh.

Ngay cang co nhieu chung loai vi khuan khang thuoc. Ban dau chi co mot loai vi khuan khang thuoc la vi khuan tu cau vang Staphylococcus aureus. Nhung ngay nay da co nhieu loai vi khuan co dac tinh nay nhu truc khuan mu xanh Pseudomonas aeruginosa, vi khuan ky khi gram duong nhu Clostridium spp, vi khuan viem mang nao Neisseria meningitidis, phe cau khuan...

Su khang lai thuoc khang sinh cua vi khuan ve co ban la do gen. Tuc la vi khuan “tu nhien” co nhung gen khang thuoc trong te bao. Nho co gen khang thuoc ma vi khuan co du nang luc chong lai tac dung cua thuoc khang sinh. Va nho do ma chung co the ton tai va tiep tuc gay benh. Van de la o cho, lam the nao ma vi khuan co duoc gen khang thuoc nay?

Cach “tao” ra gen khang thuoc

Nhu tren da noi, su khang thuoc co the noi rang ve co ban do xuat hien cac gen khang thuoc. Nhung khong phai “tu nhien” ma vi khuan co duoc mau gen nguy hai nay. Viec co duoc gen khang thuoc la do mot trong nhieu cach thuc sau day:

Thu nhat la do dot bien, tuc la chinh thuoc khang sinh da lam dot bien he vat chat di truyen cua vi khuan lam cho he vat chat nay bi bien doi. Cu the o day la DNA cua vi khuan bi bien doi. Su bien doi nay theo huong khang lai thuoc khang sinh va gen bi bien doi nay duoc goi la gen khang thuoc.

Khong phai la de dang ma vi khuan co duoc su dot bien nay. Su dot bien chi xay ra khi thuoc duoc dung voi lieu luong khong quy chuan va vi khuan co the song sot sau dot dieu tri. Nhung “con” vi khuan song sot nay se nhan biet, cam hoa va bien doi DNA de chong lai tac dung cua thuoc khang sinh. Va the la gen khang thuoc duoc tao thanh. Ve co ban, day la cach thuc chu yeu nhat tao ra khang thuoc. Tuy nhien, su dot bien tu than cua vi khuan chua phai la cach chu dao gay ra su khang thuoc lan nhanh.

Thu hai la do su lai tao cua dong vi khuan dong vat voi vi khuan tren nguoi. Tuc la vi khuan gay benh tren nguoi co duoc gen khang thuoc la do tiep nhan duoc nhung gen khang thuoc tu he vi khuan tren dong vat. Qua trinh nay dien ra nhu sau: Ban dau, vi khuan tren dong vat khang thuoc. Sau do, vi mot ly do nao do, nhung vi khuan nay tham nhap duoc vao co the nguoi. Nhung vi khuan bi dot bien nay se truyen tai gen khang thuoc theo co che chuyen gen cho vi khuan tren nguoi. Vat mang gen khang thuoc tu vi khuan dong vat sang vi khuan nguoi la mot “ban sinh the song” co ten goi la plasmid. Ket qua la vi khuan tren nguoi co kha nang khang thuoc.

Thu ba la co su chuyen doi gen khang thuoc giua nhung vi khuan tren lanh tho quoc gia nay sang lanh tho quoc gia khac thong qua nhung chu the nguoi di du lich. Ban dau, nhung nguoi di du lich co nhung vi khuan khang thuoc. Ho di sang mot quoc gia khac, mang theo luon ca loai vi khuan nay. Nhung vi khuan nay se truyen gen khang thuoc cho nhung vi khuan lanh o quoc gia bi tap nhiem. Ket qua cuoi cung la tao ra mot dong vi khuan khang thuoc o chinh quoc gia thu hai nay va tu do co the lam nan khang thuoc lan ra toan cau.

Cac gen khang thuoc chong lai thuoc nhu nao?

Xet duoi goc do te bao, hat nhan giup vi khuan khang thuoc ay chinh la cac gen khang thuoc trong bo vat chat di truyen DNA. Nhung gen khang thuoc se giup vi khuan chong lai thuoc theo mot trong 4 phuong thuc: tranh su xam nhap khang sinh vao te bao, tong hop cac enzym bat hoat hoac phan huy khang sinh, thay doi con duong chuyen hoa va bom thai khang sinh ra khoi te bao.

Mot trong cac phuong thuc chu yeu do la vi khuan tong hop ra cac enzym bat hoat hoac phan huy khang sinh. Khi ma cac enzym duoc tong hop ra thi chung se phan huy hoac bien doi thuoc khang sinh thanh nhung “manh” khong co tac dung. Vi du dien hinh la enzym ß-lactamase trong tu cau vang co tac dung phan huy khang sinh dong ß-lactamam nhu penicillin, piperacillin, cefotaxime; enzym chuyen acetyl lam bien doi thuoc khang sinh chloramphenicol.

Co che thu hai kha thong dung do la gen khang thuoc giup vi khuan thay doi chuyen hoa theo huong khong su dung khang sinh trong sinh truong. Du co hay khong co khang sinh thi vi khuan cung khong bi tieu diet. Day la hien tuong hay gap khi vi khuan chong lai cac khang sinh dong sulphonamide, quinolon, macrolid.

Khong chi co the, cac vi khuan con co kha nang thai tru khang sinh ra khoi te bao. Su khang thuoc khang sinh cua truc khuan mu xanh Pseudomonas aeruginosa la mot vi du dien hinh cua hinh thuc khang lai khang sinh theo co che nay.

Nghien cuu ve toc do khang thuoc nguoi ta thay, ty le khang thuoc vao co 10-9 vi khuan trong cong dong vi sinh vat. Ty le nay tuong duong voi cac ty le dot bien di truyen tu nhien. Nhung su khang thuoc thi khong nho nhu the ma nhanh hon rat rat nhieu lan. Do la nho su hoat dong cua cac gen khang thuoc theo cac co che nhu tren.

Viet Bao (Theo SK&DS)
 
Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Tại sao vi khuẩn “biết” kháng thuốc?
Các tin khác:

Xem tiếp ...

Tin suc khoe