Bi mat ngoi mo co Ky II

Thứ tư, 27 Tháng mười 2010, 15:02 GMT+7
Bi mat ngoi mo co Trong khi viec giai ma 4 chu cuoi:

Ky II: Chiec “chia khoa vang”

Khi do ong Tang Ba Hoanh – Chu tich Hoi su hoc Hai Duong nhan duoc 7 trang gia pha cua gia toc nu tai Bui Thi Hy, o trang Quang Anh, huyen Gia Phuc, nay la thon Quang Tien, xa Hong Quang, huyen Gia Loc (Hai Duong) do ong Bui Xuan Nhan va Bui Duc Loi la hau due cung cap. Duoi day la ban dich: “Thang gieng, dau xuan, nam Bao Dai Nham Than (1932), hau due 13 doi cua ho Ly truong Bui Duc Nhuan, sao y nhu ban co, thuy to la Bui Dinh Nghia, nguyen o an o dat Minh Ngoc, Nam Xang, Binh Luc, Ha Nam, sinh nam Dinh Mao, thoi Tran De Hien Dai Vuong, nien hieu Xuong Phu 11 (1387). Ong la con tuong quan Bui Quoc Hung, nguoi phu ta Le Thai To binh giac Ngo (Minh), nguyen quan o lang Cong Khe, tong Bot Xuyen, huyen Chuong Duc, tinh Son Tay, nhap cu lang Quang Anh nam Dinh Hoi, thoi Tran Gian Dinh Vuong, nien hieu Hung Khanh thu nhat (1407).

Ong ba sinh 2 nguoi con tai Quang Anh: Con thu nhat la Bui Thi Hy, khong co con noi, ba la nguoi tho co tai lam binh gom. Con thu hai la Bui Dinh Khoi, sinh nam Quy Mao, thoi Binh Dinh Vuong, nam thu 1423. Thuy to Bui Dinh Nghia la nguoi co chi lon, dung cam, co tai phi ngua, noi tieng muu tri. Khi dat nuoc co bien, to phung su to quoc, tong quan, khi lam tran thi di dau dao quan, khi vo tran thanh Dong Quang, nguoi chien dau oanh liet, hy sinh lam liet, ve sau khong tim duoc mo tang. Thuy to co cong lon trong chien tran, sau duoc Le Thai Tong diem cong danh, ban loc quan dien 55 mau… Thuyet tich ho Bui, trang Quang Anh co nghe co lam sanh su lau doi, khoi nghe la nu tai Bui Thi Hy. Ba la nguoi co tai van chuong, chu dep, ky tai ve hoa. Ba cai trang lam nam gioi, thi toi tam truong, pham quy, bi quan truong duoi. Sau ba lay chong o huyen Thanh Lam, chau Nam Sach nhung khong co con.

Bi mat ngoi mo co (Ky II), Tin tuc trong ngay, gom su, di vat, hoi Su hoc Hai Duong, gom Chu Dau, gia pha, nghe nhan

Dia gom Chu Dau voi 9 con rong, bieu tuong cho 9 doi vua Nha Ly

Nguoi phu nu tai nang co nhieu con duong tien than, ba co nghe cung voi chong la ong Dang Si, mot chu lon ve trang Quang Anh vao nam Thai Hoa thap nien (1452) cung em trai la Bui Khoi chieu tap nguoi lam thue, dung lo, o bac trang, noi ay thuan duong thuy, gan song Dinh Dao, giao thuong voi chau Nam Sach, che tac nhung san pham dac biet, cong hoang trieu, xuat cho nhieu thuong nhan nuoc ngoai nhu: Trung Quoc, Nhat Ban, phuong Tay, trao doi gam voc, go rung, ca, gao, vang bac. Tu day, nghe thinh dat, nam nay qua nam khac tai loc tang nhieu, gia dinh ho hang giau manh, cung nhau khoi dung trang. Den thoi dat nuoc loan lac, bon hung tac triet pha, con chau xieu tan, khong the tac nghiep, nghe vinh suy vong, nghe het”.

Gia pha viet gon, suc tich, chinh xac ve nam thang. Tu gia pha tren ma biet duoc ly lich cua nguoi phu nu dac biet nay tu gia canh, lich su, dac biet la hoc van, nghe nghiep gom su, tinh hinh giao thuong vuot bien the ky XV. Nguoi lap gia pha cuc ky tran trong khi goi Bui Thi Hy la nu tai. Gia pha viet nam Bao Dai Nham Than (1932), do cu Bui Duc Nhuan, chau 13 doi, truong chi 3, sao tu mot gia pha co. Vay gia pha co lieu co con?

Ngay 27/6, gia dinh ho Bui lai dem den cho Hoi Su hoc doc vai trang cua gia pha co, viet nam Minh Menh 13 (1832) tuc truoc ban sao mot the ky, viet tren lua. Day la tu lieu rat quy, xac dinh cho su chinh xac cua ban sao. Gia pha thu hai nay cho biet nam sinh (1420) cua nu tai Bui Thi Hy va cho biet nhung tu lieu nay sao tu mot gia pha xua va tu tam bia co. Vay mot tam bia co nay nay lieu con? Cuoc truy tim cu the ma dien tien. Ong Hoang nho lai: “Tu nhung du lieu nay, chung toi suy ra mot so van de. Ba Bui Thi Hy thi den tam truong, phai chang day la ky thi tien si? Vay ky thi tien si ay vao nam nao? Tu nam 1442 den 1450, khi ba da la nghe nhan lam gom chi co hai khoa thi: Nham Tuat (1442) va Mau Thin (1448). Nguoi phu nu thoi phong kien 29 tuoi da yen be gia that tu lau. Vay ba chi co the du ky thi tien si dau tien cua trieu Le so (1442). Ky thi nay Nguyen Trai lam doc quyen. Mot nguoi co tri thuc va biet tai lam do gom nhu ba thi khong the chi co mot minh van (chu viet) tren do gom, co the co nhieu ma nay chua biet”.

Ngay 12/8/2006, nhan ngay gio thu 507 cua ba, Hoi Su hoc Hai Duong, ket hop voi UBND huyen Gia Loc va xa Dong Quang to chuc hoi thao ve nu tai Bui Thi Hy qua di vat o nuoc ngoai va 2 cuon gia pha cua ho Bui nham buoc dau khang dinh vai tro cua ba va nhung chu nhan gom Chu Dau, dong thoi thuc day viec tiep tuc suu tam nhung di vat co lien quan. Cac nha khoa hoc da nhac nho hau due cua ba va Bao tang tinh phai dac biet quan tam den nhung di vat co chu Han con luu trong gia dinh va dia phuong, nhat la do gom, do go, bia ky va sach vo xua.

Bi mat ngoi mo co (Ky II), Tin tuc trong ngay, gom su, di vat, hoi Su hoc Hai Duong, gom Chu Dau, gia pha, nghe nhan

Nam ruou hinh rong (Gom Chu Dau)

Cong viec nay duoc anh Bui Duc Loi la hau due doi thu 15 dac biet quan tam va nhiet tinh suu tam. Su tha thiet voi to tien cua bac chau chat ay da gap nhung may man hiem thay. Sau mot nam cho doi, ngay 16/5/2007 anh Loi tim duoc con nghe o lo gom co, noi ma gia pha noi la do Dang Si xay dung nam Thai Hoa thap nien (1452), cao 22cm, dai 27cm, de rong 6,5cm, phia duoi co chu viet, mang cho cac nha su hoc nghien cuu. Hinh dang cung nhu chat lieu cua con nghe nay khong co gi la vi co mot so hien tuong tuong tu o nhung ho khai quat tai Chu Dau va lang Cay, dieu quan trong la 2 dong chu: “Quang Thuan nhat nien, Quang Anh trang, Bui Thi Hy tao”, co nghia: hien vat do Bui Thi Hy, o trang Quang Anh, tao vao nam Quang Thuan thu 1460.

Day la di vat vo cung quan trong de xac dinh vai tro cua nu tai Bui Thi Hy, du la cac dai nho cung khong the dich la ong Bui nao do tao choi duoc! Nhung van may khong dung lai o do. Ngay 10/7/2007, anh Loi lai mang cho cac nha khoa hoc chiec dia con song men, von la mot phe pham duoc nguoi xua loai bo ngay o chan lo chu khong dua vao buon ban. Dia co duong kinh tron 14cm, chan cao 0,7cm, tao dang mot bong hoa 12 canh, hoa van khac chim theo truyen thong Ly Tran. Giua day co bong hoa 9 canh, trong duong tron duong kinh 9cm. Tren suon khac hoa cuc lien hoan, rat tinh te, tia ky tung gan la. Xuong gom vang nhat, hoi tho, men chua chin nen tho rap, chua phan quang. Phia ngoai de tron. Tron quet son nau nhat. Dia nay neu nung chin se co mau xanh nhat, de nham voi gom Ly Tran. Hien vat tuong tu da duoc o lo Thanh Khoi (Trung Khanh, Gia Loc) o Chu Dau. Dac biet, duoi tron cua hien vat nay viet theo duong tron sat dia 18 chu Han net manh. (Dien Ninh nhat nien, Gia Phuc huyen, Quanh Anh trang, ty Bui Thi Hy, de Bui Khoi tao). Co nghia la: vao nam Dien Ninh thu nhat (1454), tai trang Quang Anh huyen Gia Phuc, chi la Bui Thi Hy, em la Bui Khoi tao (chiec dia nay). Cac hien vat nay chung ta co the biet duoc kha nang my thuat cua cua nu tai tren 3 loai hinh: ve (hoa lam tren binh o Tho Nhi Ky), dieu khac (con nghe-1460 va sau la con rong lon o nga ba song Dinh Dao), va khac chim (tren dia-1454).

Tiep do, anh Loi lai le me mang cho cac nha su hoc chiec mam dong da han gi, duong kinh 48cm, chay mot phan o phia ngoai. Chiec mam von la do gia bao, do bo anh Loi cat giu, thoi chay giac Phap, ngoi nha xua cua gia dinh bi dot pha, chiec mam dong bi mot mang tuong de len, phia ngoai lua liem chay nham nho nhung ben trong chu con nguyen ven. Sau khi co rua va xat phan, Hoi Su dem co 18 dong, gom 379 chu, trong do co mot so chu nom. Day la mot ban sao bia mo chi, co nhung thong tin vo cung quy.

TS Nguyen Dinh Chien – Bao tang lich su Viet Nam: “Gom hoa lam xuat hien dau tien tai Viet Nam o doi Tran qua hien vat phat hien trong con tau dam the ki XIV ma ngu dan Ca mau vot duoc. Den hien vat cua con tau dam tai Cu Lao Cham la mot phat hien het suc doc dao boi xuat hien nhieu do gom khop voi dong gom Bat Trang, gom Thang Long, tat nhien o do Chu Dau van chiem da so. Ve viec giai ma muoi may chu Han tren binh Hoa Lam tai Tho Nhi Ky toi van nghieng ve cat nghia chu Bui Thi Hy nghia la ong Bui nao do ve choi chu khong phai Bui Thi Hy la nghe nhan nu co ten Bui Thi Hy”.

Viec khac van bia mo chi vao mam dong khong phai co nguon goc o Viet Nam ma tu thoi Thuong Chu o Trung Quoc (the ky IX truoc CN) nguoi ta da ghi tieu su nha vua thu nam cua nha Chu vao mot mam dong, chon trong huyet mo, nguoi Trung Quoc goi la ban su (su viet tren mam). Cac nha su hoc khoi phuc toan bo van ban nhu ban goc va ban phien dich.

Ban dich mat truoc bia da: “Mo nguoi vo ky tai ho Bui, ten huy la Hy”. Hai dong ben phai bia ghi: “Ngay 10 thang 10 nam Canh Thong Nham Tuat (1502), phu quan (chong) la Dang Phuc lap bia. Phu nhan, sinh nam Canh Ty (1420), thoi Binh Dinh Vuong Le Loi”. Dong ben trai bia ghi: “…Sau Dang Si (chong truoc) cung nhung nguoi lam thue gap nan, chet o bien Dong. Phu nhan tai gia lay dai gia Dang Phuc, nguoi trang Chu (Dau). Phu nhan la mot trang nu tai vo, thong van, lam chu thuong doan (di) Nhat Ban, Trung Quoc, phuong Tay, den nuoc ngoai buon ban dac pham (gom su).

That buon thay, phu nhan ky tai lam binh gom ma lai khong con. Sau ve trang Quang Anh, hung cong lam chua, dinh lang, lam thi chu xay dung nha tho ho; hung cong bac cau da Don Thu, Lam Kieu (o ban huyen). Den dem 12, thang 8 nam Ky Mui (1499), troi dat cuong phong, mua gio, sam chop. La thay, phu nhan nam trong binh phong ma phat ra anh sang hong nhu con rong bay len. Doan phu nhan hoa. Sau rat thieng, ai co tam cau cung, tat hien ung”. Chu dan: Khi thoi the thay doi, bia co huyet to co giu o dat thieng, cam chi moi vi pham”.

Bi mat ngoi mo co (Ky II), Tin tuc trong ngay, gom su, di vat, hoi Su hoc Hai Duong, gom Chu Dau, gia pha, nghe nhan

Binh chim Phuong (Gom su Chu Dau)

Gia pha chi cho biet ba lay dai gia Dang Si, con sau do the nao khong ro. Bia cho biet, ong Dang Si mot lan chi huy doan tau vuot bien buon ban, gap nan, chet o bien Dong cung voi thuy thu doan. Sau do ba tai gia lay ong Dang Phuc, mot ong chu lo gom Chu Dau. Ba thanh chu thuong doan, vuot bien buon ban voi nhieu chuyen di Trung Quoc, Nhat Ban va Tay phuong ban do gom. Chi tiet nay vo cung quan trong ve ngoai thuong cua Viet Nam o the ki XV.

Cac nha nghien cuu kinh ngac o cho, truoc ho nghi hang hai Viet Nam xua kem phat trien, chi co nhung thuyen thung, thuyen mung hay thuyen go nho loanh quanh gan bo gan vung chu it dam nghi den thuong thuyen lon voi bo sau buom, cheo khong lo co kha nang vuot bien Dong den cac quoc gia khac. Khi quan sat nhung san pham gom Chu Dau co ve cac chi tiet tau vuot bien, ho thuong dinh ninh do la nhung hinh anh do thuy thu nuoc ngoai ke lai canh minh hay gap tren bien cho tho gom Viet Nam nghe, sau do cac nghe nhan ta tuong tuong roi ve lai.

Qua tu lieu nay, co the noi, do la hinh anh truc quan cua thuy thu va thuong nhan Viet Nam tren duong vuot bien, buon ban voi nuoc ngoai, trong do co nghe nhan Bui Thi Hy “ke” ve nhung song gio, vat va khi bon ba cung nhung con song bac dau, nhung tran cuong phong thinh no cua bien ca hay nhung quai thu, quai ngu cua ngan khoi. Dien hinh la mot dia hoa lam duong kinh 36cm, hien luu giu trong mot bo suu tap o Adilaide, Nam Uc. Long dia ve tich kha dac biet, 2 thuyen lon, tren duong vuot bien, gap gio lon, buom da ha xuong, tren mat song xo du doi, co 3 thuy thu roi xuong nuoc, trong do co 1 nguoi dang bi mot con ca khong lo da nuot den that lung. Canh tuong xam xit mot mau bi ai.

(Con nua)

(Theo An ninh the gioi)
Viet Bao
 
Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Bí mật ngôi mộ cổ (Kỳ II)
Các tin khác:

Xem tiếp ...

Tin xa hoi